Nitriet in het aquarium: gevaar voor vissen en wat je doet

Wat het doet

Hemoglobine is het eiwit waarmee rode bloedcellen zuurstof vervoeren. Nitriet kan hemoglobine in de rode bloedcellen omzetten in methemoglobine. Die veranderde vorm kan geen zuurstof vervoeren. Daardoor kan de zuurstofvoorziening van de vis tekortschieten, ook wanneer er genoeg zuurstof in het water zit (Jensen, 2003; Jensen & Rohde, 2010).

Dit kan verklaren waarom vissen aan het oppervlak naar lucht happen terwijl de beluchting draait. Maar dat gedrag is niet specifiek voor nitriet: ook te weinig zuurstof, kieuwproblemen en andere waterkwaliteitsproblemen kunnen erop lijken. Een draaiende luchtpomp bewijst bovendien niet dat de zuurstofconcentratie voldoende is. Zie ook zuurstof en temperatuur.

Bruinachtig bloed of bruine kieuwen kunnen bij methemoglobinemie voorkomen. Alleen de kleur is geen betrouwbare thuistest; behandel een benauwde vis niet op basis van een foto of één uiterlijk kenmerk.

Wanneer het opduikt

In een stabiel ingedraaid aquarium streef je naar niet-aantoonbaar nitriet. Een meetbare uitslag vraagt controle van de stikstofkringloop, de test en zo nodig het aangevoerde water. Mogelijke aanleidingen zijn:

• Tijdens het indraaien, na de ammoniakpiek. Dat is normaal en hoort erbij, mits er nog geen vissen in zitten.
• Nadat er in één keer veel dieren bij zijn gekomen.
• Na een kuur die het filterbed heeft geraakt.
• Na een grondige filterschoonmaak waarbij te veel materiaal tegelijk is vervangen.
• Als er iets doods in de bak ligt.

Hoe erg is het

Er is geen universele concentratie die bij iedere vis het verschil tussen een waarschuwing en acute vergiftiging bepaalt. De gevoeligheid verschilt tussen soorten en soms ook binnen een soort. Ook de blootstellingsduur en het chloridegehalte van het water tellen mee; chloride beïnvloedt hoeveel nitriet via de kieuwen wordt opgenomen (Jensen, 2003; Merck Veterinary Manual, z.d.).

Een meetbare waarde is daarom geen reden om op een vaste grens van 0,5 mg/l te wachten. Lees de meetwaarde samen met de toestand van de vissen en het verloop van de metingen. Snel ademen of naar lucht happen is een alarmsignaal, geen bewijs dat een lagere uitslag veilig is.

Controleer ook de eenheid van de test: mg/l nitriet (NO₂⁻) is niet hetzelfde als mg/l nitriet-stikstof (NO₂-N). Vergelijk alleen waarden die op dezelfde manier zijn uitgedrukt.

Wat je doet

Ververs een passend deel van het water met geschikt ververswater zonder meetbaar nitriet. Daarmee verdun je de concentratie. Controleer ook temperatuur en de andere waterwaarden; meet na de wissel opnieuw. Zorg voor voldoende zuurstof en werkende filtratie, zonder de vissen met een ongeschikt sterke stroming te belasten. Verminder tijdelijk de voederbelasting en verwijder voerresten. Jonge dieren vragen een afzonderlijke voedingsafweging. Zie water verversen.

Gebruik niet op goed geluk een ziektebehandeling: nitriet is geen ziekteverwekker. Sommige behandelingen kunnen de biologische filtratie verstoren. Blijven vissen benauwd, vallen ze om of ontstaat er sterfte, schakel dan snel een dierenarts met visexpertise in; een bijkomende ziekte is niet uitgesloten.

Chloride kan de opname van nitriet via de kieuwen beperken. Dat maakt zout geen algemene oplossing voor iedere gezelschapsbak: soort, gemeten nitriet, aanwezige chloride en medebewoners tellen mee. Dit artikel geeft daarom geen universele zoutdosering. Verdunnen en de oorzaak herstellen blijven belangrijk, maar ook die ingrepen moeten bij de bak passen.