Labeotropheus trewavasae: een algenetende rotsbewoner uit het Malawimeer

Herkenning: snuit over de bek, stippen op de man

Labeotropheus trewavasae is de geaccepteerde naam voor deze cichlide volgens het taxonomische register van de Global Biodiversity Information Facility (GBIF, z.d.). De soort is in 1956 beschreven door Fryer en staat in de Catalog of Fishes als geldig genoteerd (Fricke et al., 2019, geciteerd in U.S. Fish & Wildlife Service [USFWS], 2020). Engelse namen zijn scrapermouth mbuna (FishBase, z.d.) en Trewavas' cichlid (Seriously Fish, z.d.); de naam eert de Britse viskundige Ethelwynn Trewavas (FishBase, z.d.).

Het opvallendste kenmerk is de overhangende snuit met beitelvormige tanden. Daarmee schraapt de vis algen van rotsen, ook in heel ondiep en turbulent water waar andere soorten niet kunnen grazen; doordat de bek zo staat, blijft het lichaam evenwijdig aan het rotsoppervlak (Seriously Fish, z.d.). Het lijf is slank en naast de verwante Labeotropheus fuelleborni is deze soort slanker en als volwassene kleiner (Seriously Fish, z.d.).

Kleuren en patronen variëren sterk. Pauers beschrijft een effen blauw kleed of een blauw kleed met kleine onregelmatige zwarte stippen (Pauers, 2016, geciteerd in USFWS, 2020); Seriously Fish telt meer dan veertig geregistreerde kleurvormen in de natuur, met ook oranje en oranjegevlekte vrouwtjes. Zeldzame blauwgevlekte mannetjes staan bekend als 'marmalade cats' (Seriously Fish, geciteerd in USFWS, 2020). Mannetjes hebben verder duidelijke eivlekken op de aarsvin; bij vrouwtjes zijn die zwakker of afwezig (Seriously Fish, z.d.).

Herkomst en leefwijze: rotskusten met algen en stroming

De soort is endemisch in het Malawimeer in Oost-Afrika (FishBase, z.d.; Seriously Fish, z.d.). De IUCN-beoordeling noemt Malawi, Mozambique en Tanzania als landen van het oorspronkelijke verspreidingsgebied (Konings & Kasembe, 2018, geciteerd in USFWS, 2020). In het meer komt hij wijdverspreid voor, onder meer bij Masinje Rocks en eilandgroepen als Thumbi West en Maleri (Seriously Fish, z.d.).

Hij leeft op rotsen met veel algengroei; hoger in het water is het daar vaak turbulent en zuurstofrijk (Seriously Fish, z.d.). Volgens de IUCN-tekst komt de vis voor van het wateroppervlak tot circa 40 meter diepte, bij voorkeur op sedimentvrij rots maar ook in sedimentrijkere delen (Konings & Kasembe, 2018, geciteerd in USFWS, 2020). Andere diepteopgaven lopen uiteen: FishBase noteert een dieptebereik tot 15 meter, met de ondergrens niet ingevuld (FishBase, z.d.), en het hobbyprofiel noemt een waarneming op 112 voet, circa 34 meter (Seriously Fish, z.d.). Voor de verzorging maakt dit weinig uit, maar de herkomst en meetwijze van deze getallen zijn in de geraadpleegde bronnen niet te achterhalen.

De IUCN-beoordeling van 2018 plaatst de soort op Least Concern (niet bedreigd); voor CITES en CMS is hij niet beoordeeld (FishBase, z.d.). Hij wordt regelmatig voor de siervishandel verzameld en is daar onder zijn wetenschappelijke naam bekend (Konings & Kasembe, 2018, geciteerd in USFWS, 2020). Buiten het oorspronkelijke verspreidingsgebied zijn volgens de Amerikaanse screening geen introducties geregistreerd; in de Verenigde Staten is alleen een museumexemplaar uit een aquarium in Lee County (Alabama) bekend (USFWS, 2020).

Grootte en ruimte: rotsen stapelen, open banen vrijhouden

FishBase noteert als maximumlengte 11,7 cm TL, de totale lengte inclusief staartvin, van een gemeten exemplaar (FishBase, z.d.); dat is een database-opgave en geen bewezen soorteigen maximum. Seriously Fish werkt met 113 mm SL, de standaardlengte zonder staartvin (Seriously Fish, z.d.). De twee opgaven meten verschillend: 113 mm is zonder staartvin gemeten, 11,7 cm met staartvin. Praktisch reken je op een vis van minstens 11 à 12 centimeter.

Als bodemoppervlak raadt het profiel 90 × 45 centimeter aan en het geeft daarbij zelf een volume van circa 154 liter op (Seriously Fish, z.d.). Het grootste deel van de bak bestaat uit gestapelde rotsen met holen, met kleine open waterstroken ertussen; de bodem is zand en het water moet goed zuurstofrijk zijn (Seriously Fish, z.d.). Voor deze bakmaat rekent het profiel met een filter dat vier tot vijf keer het volume per uur verzet (Seriously Fish, z.d.). Het profiel zet de moeilijkheidsgraad van de soort op gemiddeld (Seriously Fish, z.d.).

Wil je hem met andere mbuna combineren, dan telt er een tweede maatstaf. De Mbuna houden-gids gaat voor zo'n gemengd gezelschap uit van een duidelijk ruimere bak (daar staat 300 liter als uitgangspunt) en legt uit hoe je agressie over soorten spreidt. Voor deze enkele soort volstaat volgens het profiel de kleinere bak.

Water: alkalisch, gebufferd en stabiel

Seriously Fish geeft als houderijadvies 24–28 °C, een pH van 7,6 tot 8,8 met 8,0 als ideaal, en 10–25 dGH aan totale hardheid (Seriously Fish, z.d.). FishBase vermeldt voor dezelfde soort pH 8,0, dH 5–12 en 21–24 °C (FishBase, z.d.). Die laatste temperatuuropgave blijkt volgens de Amerikaanse screening vermoedelijk een aquariumadvies uit Riehl & Baensch (1991) te zijn en geen gemeten meerwaarde (USFWS, 2020). De twee temperatuurcijfers zijn dus twee verschillende houderijadviezen; een gemeten natuurlijk temperatuurbereik is in de geraadpleegde bronnen niet vastgesteld.

dH en dGH beschrijven allebei de totale hardheid, vooral opgelost calcium en magnesium; de twee adviezen lopen uiteen (5–12 tegenover 10–25). De carbonaathardheid (KH), de buffering die de pH helpt stabiliseren, wordt voor deze soort door geen van beide bronnen gespecificeerd. Wat het verschil tussen GH en KH betekent, lees je in pH, KH en GH.

De Mbuna houden-gids op deze site voegt daaraan toe dat het Malawimeer zachter en mineraalarmer is dan Nederlands kraanwater: Malawizout is hier vrijwel nooit nodig. Waar het voor mbuna om gaat, is een stabiele pH boven 7,5 en voldoende carbonaatbuffer. Meet daarom je eigen kraanwater en je bak, en voeg pas mineralen toe als je eigen metingen laten zien dat het water te zacht is of de buffer tekortschiet.

Sociaal gedrag en samenhouden: één mannetje, meerdere vrouwtjes

Deze vis is agressief en territoriaal, en tegenover soortgenoten extra fel (Seriously Fish, z.d.). Het profiel adviseert daarom meerdere vrouwtjes per mannetje, zodat het lastigvallen door het mannetje zich over meer dieren verdeelt (Seriously Fish, z.d.).

Voor gezelschap geeft het profiel een duidelijke richting. Vreedzame Malawisoorten als peacocks en utaka raadt het af; een samenstelling met andere mbuna noemt het wél mogelijk (Seriously Fish, z.d.). Het adviseert daarbij een bewust hoge bezetting om agressie en territoriumvorming te beperken, en stelt dat de aanwezigheid van andere soorten de agressie onder soortgenoten helpt spreiden (Seriously Fish, z.d.). Dat is het advies van dit ene hobbyprofiel: een hoge bezetting verhoogt tegelijk de afvalbelasting van het water. Wie die route kiest, heeft een goed ingedraaide bak nodig die die belasting aantoonbaar verwerkt; zie De stikstofkringloop. Extra dieren zijn bovendien geen algemene agressieremmer: blijf observeren wie werkelijk eet en kan rusten, zoals Aquariumvissen combineren uitlegt.

Een concrete lijst met geschikte buurvissen valt buiten de gelezen bronnen: voor geen enkele medebewoner is de combinatie voor beide soorten afzonderlijk onderbouwd. Kies je andere mbuna, toets dan elke soort op eigen ruimte, water en karakter via de mbuna-gids.

Verder raadt het profiel af om verschillende kleurvormen en andere Labeotropheus-soorten samen te houden, omdat ze kunnen hybridiseren (Seriously Fish, z.d.). Sinds 2016 zijn er bovendien nieuwe Labeotropheus-soorten beschreven (Pauers, 2016, geciteerd in USFWS, 2020); een exact actueel aantal geven de geraadpleegde bronnen niet. Blijf daarom bij één kleurvorm en voeg geen andere Labeotropheus-soort toe.

Voeding: plantaardig als basis

De natuurlijke voeding bestaat uit algen die hij van rotsen schraapt, aangevuld met kleine kreeftachtigen en wormen (FishBase, z.d.). De IUCN-tekst is preciezer: hij graast op vastzittende algen en op sedimentvrije aangroei (aufwuchs: de laag algen en micro-organismen op stenen), en laat soms zichtbare schraapsporen op rotsen achter (Konings & Kasembe, 2018, geciteerd in USFWS, 2020).

Thuis volg je dat met een dieet waarvan plantaardig materiaal een groot deel uitmaakt: spirulinavlokken, geblancheerde spinazie en vergelijkbaar groenvoer, aangevuld met levend en diepvriesvoer (Seriously Fish, z.d.). Dierlijk voer is dus aanvulling, geen hoofdmaaltijd. Voer kleine porties en kijk of elke vis werkelijk eet; in een volle mbuna-bak is voerconcurrentie een reëel punt. Hoe je porties afstemt op werkelijke opname in plaats van op de klok, lees je in Aquariumvissen voeren.

Kweek: muilbroeder in een eigen bak

De soort is een maternale muilbroeder: het vrouwtje bewaart de eieren en later de jonge visjes in haar bek. Seriously Fish raadt aan om te kweken in een soortspecifieke bak met 1 mannetje en minstens 3 vrouwtjes, bij een pH van circa 8,2–8,5 en 25–26,5 °C, met platte stenen en open zandvlakken als paaiplaats; een aquarium van 48 inch (circa 122 centimeter) noemt het profiel daarvoor een goede maat (Seriously Fish, z.d.). Het mannetje maakt een plek schoon en pronkt daar met felle kleuren. Na het afzetten neemt het vrouwtje de eieren in de bek; aangetrokken door de eivlekken op de aarsvin van het mannetje neemt ze daarbij ook het sperma op, waarmee de eieren in de bek worden bevrucht (Seriously Fish, z.d.).

Het vrouwtje draagt 10 tot 40 eieren tot drie à vier weken en eet in die periode niet. Een gestresst vrouwtje kan het broedsel vroegtijdig uitspugen of opeten; verplaats haar in die periode daarom liever niet, tenzij ze wordt lastiggevallen (Seriously Fish, z.d.).

Valkuilen en open punten

Planten toevoegen heeft volgens het profiel geen zin: ze worden opgegeten (Seriously Fish, z.d.). De bak bouw je dus op uit rotsen, holen en zand. Algen op de stenen zijn welkom en passen bij zijn eetgedrag, maar vormen geen volledig voerplan. Welke algengroei je kunt verwachten en wanneer je moet ingrijpen, staat in Algen in het aquarium.

Enkele punten zijn in de geraadpleegde bronnen niet vastgesteld. Cijfers over wildvang versus nakweek in de handel ontbreken; de Amerikaanse screening stelt expliciet dat informatie over jaarlijkse handelsaantallen ontbreekt (USFWS, 2020). Levensduur- en groeigegevens voor deze soort zijn evenmin vastgesteld. De kweekrichtlijn hierboven komt uit één hobbyprofiel dat zelf geen eigen kweekresultaten opgeeft (Seriously Fish, z.d.).

Wat nog onzeker is

• Geen gemeten natuurlijk temperatuurbereik gelezen: 24–28 °C (Seriously Fish) en 21–24 °C (FishBase, volgens de FWS-screening vermoedelijk een aquariumadvies uit Riehl & Baensch 1991) zijn beide houderijwaarden. Ook de hardheidsadviezen lopen uiteen: dH 5–12 tegenover 10–25 dGH.
• Diepteopgaven spreken elkaar tegen: ?–15 m (FishBase), tot circa 40 m (IUCN-tekst via de FWS-screening) en 112 voet of circa 34 m (Seriously Fish). De meetmethodiek achter deze getallen is niet gelezen.
• Geen cijfers over wildvang versus nakweek of jaarlijkse handelsaantallen; de FWS-screening stelt expliciet dat informatie over jaarlijkse handelsaantallen ontbreekt.
• Geen levensduur- of groeigegevens voor deze soort in de gelezen bronnen; de kweekrichtlijn komt uit één hobbyprofiel zonder eigen kweekdata.

Deze praktische basisgids is met AI samengesteld op basis van de vermelde bronnen. Bronnenonderzoek: 2026-09-25. Het artikel beschrijft algemene kennis; de omstandigheden in jouw aquarium kunnen verschillen.