Nitraat in je aquarium: meten, begrijpen en verlagen

Waarom het je iets zegt

Nitraat is een product van de stikstofkringloop. Het is doorgaans minder acuut giftig dan ammoniak en nitriet. Toch kunnen voldoende hoge of langdurige blootstellingen schadelijk zijn. Proeven met jonge zebravissen laten bijvoorbeeld zien dat levensfase en blootstellingsduur ertoe doen. De onderzochte concentraties zijn geen algemeen houdadvies voor gezelschapsvissen of garnalen (Learmonth & Carvalho, 2015).

Meet nitraat om veranderingen in jouw aquarium te volgen. De waarde hangt niet alleen van verversen af, maar ook van voer, bezetting, de waterbron, plantenopname en eventuele bemesting. Daarom kun je uit één nitraatgetal niet afleiden hoeveel fosfaat, organisch materiaal of andere stoffen aanwezig zijn. Fosfaat is bovendien wel met aquariumtests te meten.

Een hoge waarde vraagt dus twee vragen: past dit bij de dieren, en waarom neemt de aanvoer het over van de afvoer? Een lage waarde bewijst omgekeerd niet dat alle andere waterwaarden goed zijn.

De buffer die stilletjes opraakt

Bij nitrificatie wordt alkaliniteit verbruikt: het vermogen van water om toegevoegd zuur te neutraliseren. In veel zoetwateraquaria geeft een KH-test daar een bruikbare indruk van. KH, GH en pH zijn niet hetzelfde; zie pH, KH en GH.

Bij onvoldoende aanvulling kan de buffer afnemen terwijl nitraat oploopt. Een sterke pH-daling kan vervolgens zowel dieren als de biologische verwerking schaden. Die twee ontwikkelingen zijn niet onvermijdelijk aan elkaar gekoppeld: de waterbron, bodem, mineralen en andere processen beïnvloeden de uitkomst. Meet pH en KH afzonderlijk in plaats van ze uit nitraat af te leiden (Yanong, z.d.).

Ook een constant te hoge of te lage pH kan ongeschikt zijn voor een soort. ‘Stabiel’ betekent niet automatisch ‘goed’.

Geen universele veilige nitraatgrens

Een algemene tabel met ‘onder 25 mg/l geschikt voor alle gevoelige dieren’ en ‘tot 50 mg/l prima voor gezelschapsvissen’ geeft meer zekerheid dan de onderbouwing toelaat. Soort, levensfase, duur en overige omstandigheden maken verschil. Een gemeten waarde is bovendien alleen vergelijkbaar als de eenheid dezelfde is.

Gebruik een betrouwbaar soortgericht houdadvies en voorkom onnodige, langdurige ophoping. Kies een onderhoudsritme waarbij de waarde ook vóór de volgende wissel passend blijft, niet alleen direct erna. Controleer tegelijk de dieren, ammoniak/ammonium en nitriet. Benauwde of zieke vissen vragen onderzoek, ook wanneer je nitraat laag is.

Wat het omlaag brengt

Eerst de rekensom. Bij een volledige menging na de wissel geldt: nieuwe concentratie = (1 − wisselfractie) × oude concentratie + wisselfractie × concentratie van het verse water. Dit is een mengberekening, zonder nieuwe productie of opname tussendoor.

Zit je op 80 mg/l NO₃ en bevat het verse water 20 mg/l NO₃, dan geeft telkens een kwart wisselen achtereenvolgens 65, 53,75 en 45,31 mg/l. De eerste beurt verlaagt de waarde met 15 mg/l; de vierde met ongeveer 6,33 mg/l. Je verkleint steeds hetzelfde percentage van het verschil met het verse water, niet automatisch van het hele nitraatgetal.

Een kleinere daling kan dus bij de rekensom passen. Komt je meting er niet mee overeen, controleer dan testuitvoering, wisselvolume, menging en mogelijke nieuwe toevoer. Twee wissels van 25% verdunnen minder dan één wissel van 50%, als het water tussendoor volledig mengt en er geen nitraat bijkomt of wordt opgenomen. Van het verschil met het kraanwater blijft na twee kwartwissels 0,75 × 0,75 = 56,25% over; na één halve wissel 50%. Bij 80 mg/l in de bak en 20 mg/l uit de kraan kom je dus uit op 53,75 mg/l tegenover 50 mg/l. Deze rekensom doet geen uitspraak over stress of welk wisselschema in jouw aquarium het veiligst is.

Water verversen met geschikt water met een lagere nitraatconcentratie is een directe manier om te verdunnen. Groeiend plantenweefsel legt ook stikstof vast. Snelgroeiers zoals hoornblad kunnen helpen, maar het effect hangt af van de hoeveelheid en werkelijke groei. Ook langzaam groeiende planten nemen voedingsstoffen op; ‘langzaam’ is niet hetzelfde als ‘niets’. Afgeoogste plantendelen voeren vastgelegde voedingsstoffen af.

Let ook op de toevoer: controleer de waterbron en eventuele meststoffen, stem voeren af op de dieren en verwijder gevonden voerresten. Zo pak je meer aan dan alleen het getal na een waterwissel.

Wat er al uit de kraan komt

Meet het water waarmee je werkelijk ververst en vergelijk dat met je aquarium. Alleen door mengen met water van 20 mg/l kun je een hogere waarde niet onder 20 mg/l krijgen. Plantenopname of andere verwijdering kan dat wél; het is dus geen absolute ondergrens voor het hele aquarium.

Gegevens van je waterbedrijf geven nuttige achtergrond, maar zijn geen actuele meting van jouw kraan, mengsel of osmose-installatie. Dat water geschikt is om te drinken, bewijst ook niet dat het bij iedere aquariumsoort past.

Controleer de eenheid. Nitraat wordt op twee manieren opgeschreven. Uit de molaire massa volgt een omrekenfactor van ongeveer 4,43: mg/l NO₃ = mg/l NO₃-N × 4,43. Dit zijn twee notaties voor dezelfde hoeveelheid nitraat, geen verschillende gifstoffen:

Kijk op de verpakking en gebruiksaanwijzing van je test welke notatie wordt gebruikt. Vergelijk je met een waterbedrijf of onderzoek, controleer dan ook daar de eenheid. Een bron in NO₃-N naast een aquariumtest in NO₃ leggen zonder omrekening geeft een verschil van ruim vier keer (Merck Veterinary Manual).

Sluit de kraan niet op voorhand uit bij nitriet. Een drinkwaternorm of een algemene beschrijving van Nederlands water bewijst niet dat jouw bron op dat moment geen meetbaar nitriet bevat. Meet bij een onverwachte uitslag zowel bronwater als aquariumwater en volg de testinstructies. Zie nitriet herkennen en beoordelen.