Hoe het werkt
De stikstofkringloop: waar het afval blijft
Alles wat er in je bak leeft produceert ammoniak, en ammoniak is giftig. Twee groepen bacteriën zetten dat om in iets wat veel minder kwaad kan. Dat proces is de motor onder elk aquarium, en bijna elk probleem in de eerste maanden is een probleem met deze motor.
In het kort
- Ammoniak wordt nitriet, nitriet wordt nitraat. Twee stappen, twee groepen bacteriën.
- De bacteriën zitten op je filtermateriaal, niet in het water.
- Een bak is pas ingedraaid als ammoniak én nitriet binnen een dag naar nul gaan.
- Nitraat blijft over en dat haal je eruit met water verversen of met snelgroeiende planten.
- Helder water zegt hier niets over. Alleen meten vertelt je waar je staat.
- Melkwit water in een nieuwe bak komt van SNELLE bacteriën op opgeloste stoffen, NIET van de twee groepen hierboven. Het klaart vanzelf; niet verversen, niet klaren.
Waar het begint
Vissen scheiden ammoniak uit via hun kieuwen, en alles wat rot doet hetzelfde: onopgegeten voer, afgestorven blad, een dode slak die je niet zag liggen. Ammoniak is voor vissen wat uitlaatgas voor ons is. Al bij lage concentraties beschadigt het de kieuwen, en dan kan een vis minder zuurstof opnemen terwijl hij er juist meer nodig heeft.
In een gezonde bak blijft ammoniak nooit staan. Er zitten bacteriën die ervan leven.
De twee stappen
Stap één. Een groep bacteriën eet ammoniak en scheidt nitriet uit. Winst voor de vis: matig. Nitriet is namelijk óók giftig, op een andere manier: het bindt zich aan het bloed en verdringt daar de zuurstof. Een vis met nitrietvergiftiging ademt snel terwijl er genoeg zuurstof in het water zit, want hij kan er niet bij.
Stap twee. Een tweede groep bacteriën eet dat nitriet en maakt er nitraat van. En nitraat is wél een stuk onschuldiger. Het hoopt zich op, en daar heb je uiteindelijk wat aan te doen, maar het vergiftigt niemand van de ene op de andere dag.
Die twee groepen groeien niet even snel. De ammoniak-eters zijn er eerder, dus in een nieuwe bak zie je eerst ammoniak stijgen en dalen, en pas daarna nitriet stijgen en dalen. Die tweede piek is de reden dat indraaien weken duurt en geen dagen.
Waar die bacteriën wonen
Niet in het water. Ze hechten zich aan oppervlak, en het meeste oppervlak zit in je filter: sponzen, keramische pijpjes, lavagruis. Ook je bodem en je inrichting doen mee, maar het filter is de hoofdmoot.
Wat ze nodig hebben is simpel: oppervlak, zuurstof en een constante stroom water met voedsel erin. Meer niet.
Daar volgt een hoop uit.
- Je filter mag nooit uren stilstaan. Zonder stroming raakt het zuurstof op en sterft het bed af.
- Al je filtermateriaal tegelijk vervangen is je hele bacteriebed weggooien.
- Filtermateriaal uitknijpen mag. In Nederland mag dat gewoon onder de kraan, want ons leidingwater bevat geen chloor.
- Een spons uit een draaiende bak is de snelste manier om een nieuwe bak op gang te helpen. Je verhuist letterlijk de bacteriën mee.
Wanneer is het klaar
Een bak is ingedraaid als je een beetje ammoniak toevoegt en er de volgende dag zowel geen ammoniak als geen nitriet meer meetbaar is. Dat duurt in de praktijk vier tot acht weken, of veel korter als je materiaal geleend hebt.
Helder water is geen bewijs. Troebelheid komt van zwevende deeltjes en heeft niets met de biologie te maken. Een gloedjenieuwe bak kan kristalhelder zijn en tegelijk dodelijk.
Melkwit water in een nieuwe bak
Dit hoort erbij omdat het bijna altijd in dezelfde weken gebeurt, en omdat de reflex erop verkeerd is.
Een bak die net draait wordt vaak na een dag of drie tot vijf melkachtig troebel. Niet groen, niet bruin: wittig, alsof er een scheutje melk in zit. Het komt op in een dag en het verdwijnt vanzelf, meestal binnen een dag of drie tot zeven.
De verklaring die in de hobby gebruikt wordt is een bacteriebloei [praktijkregel]. Niet de trage bacteriën uit de kringloop hierboven, maar snelle soorten die van opgeloste organische stoffen leven: resten uit het voer, uit nieuw hout, uit de bodem. Die vermenigvuldigen zich in uren in plaats van weken, en het troebele zijn zij zelf. Zodra hun voedsel op is, storten ze in en klaart het water.
Ik zeg er eerlijk bij dat ik hiervoor geen gecontroleerd aquariumonderzoek heb gevonden. Het mechanisme is gewone microbiologie en het verloop klopt met wat mensen zien, maar het blijft een verklaring uit de praktijk.
Wat je moet doen is niets, en dat is moeilijker dan het klinkt:
- Geen groot deel verversen. Je haalt hun voedsel niet weg, want dat zit ook in het nieuwe water niet. Je verlengt het hooguit.
- Geen helderheidsmiddel. Dat klontert de troebeling zodat je filter hem opvangt, en het pakt de aanleiding niet aan.
- Filter niet schoonmaken. Precies nu bouwt het bacteriebed zich op.
- Wel minder voeren. Minder toevoer is het enige dat de aanleiding echt kleiner maakt.
Er is één ding dat je juist wél moet doen, en dat is meten. Melkwit water valt samen met de weken waarin het bacteriebed er nog niet is, dus het is een uitstekende herinnering om je ammoniak en nitriet te controleren. De troebeling zelf is onschuldig; wat er in diezelfde periode aan ammoniak kan staan, is dat niet.
Twee dingen waarmee het verward wordt. Groen water is zwevende alg en gaat niet vanzelf over; dat hoort bij licht en voeding. Grijs of bruin troebel direct na het inrichten is stof van bodem of hout, dat binnen enkele uren zakt of door het filter wordt gehaald.
Waarom het later nog misgaat
Ook in een oude bak kan de motor haperen. De meest voorkomende oorzaken:
- Er zijn in één keer veel dieren bijgekomen. Het bed groeit mee met de belasting, maar niet in een dag.
- Er is te veel gevoerd, of er ligt iets doods dat je niet ziet.
- Er is een kuur gedaan. Sommige middelen raken ook de filterbacteriën.
- Het filter heeft stilgestaan, bijvoorbeeld door een stroomstoring of een schoonmaakbeurt die te lang duurde.
In al die gevallen zie je hetzelfde patroon: ammoniak of nitriet duikt weer op in een bak waar het maandenlang nul was. Dat is geen nieuwe ziekte, dat is dezelfde motor die het even niet bijhoudt.
