Camallanus: de rode draad is het einde van het verhaal, niet het begin

Wat je ziet en wanneer je het ziet

De volwassen vrouwtjes zitten met een hard mondkapsel verankerd in het slijmvlies van de einddarm en tappen daar vocht en bloed af. De literatuur beschrijft bloeding, oedeem en uitgebreide erosie, opvallend genoeg zonder duidelijke ontstekingsreactie.

Pas als zo'n vrouwtje volgroeid en dragend is, steekt er iets naar buiten. Dat verklaart de belangrijkste eigenschap van dit ziektebeeld: je ziet het pas aan het eind.

De volgorde tot dat moment: eerst weken tot maanden waarin niemand iets ziet. Dan wordt de vis sloom en doffer; bij guppy's is beschreven dat mannetjes minder gaan baltsen. Daarna zakt de conditie terwijl het eten gewoon doorgaat, en dát is het meest kenmerkende signaal van de hele ziekte. Een ingevallen buik en een zichtbare ruggengraat bij een vis die elke dag mee-eet.

Pas daarna komen de rode draadjes. Kijk bij een vis die stil staat en niet opgeschrikt is: de wormen trekken zich terug als je te dichtbij komt. Bij een deel van de besmette vissen zie je ze überhaupt nooit.

Er liggen geen eieren in je bak

Dit is een van de weinige plekken waar een wijdverbreide hobbyredenering domweg niet klopt. Camallanus is levendbarend: de eieren komen inwendig uit en het vrouwtje loost levende larven rechtstreeks in het water. Elk advies dat is gebouwd op "wachten tot de eieren uitkomen" gaat over een andere parasiet.

Wat er wél in de bak ligt, zijn vrijlevende larven. Ze hebben een niet-functionele darm, teren op vetreserves, en maken met een opvallend lange staart gastheer-aantrekkende bewegingen vlak boven de bodem. Ze blijven langer dan drie weken infectieus.

"Ik heb geen watervlooien, dus het stopt vanzelf"

De handboeken beschrijven een indirecte cyclus waarbij een roeipootkreeftje nodig is. In het aquarium klopt dat niet.

Er is aangetoond dat deze soort in bakken zónder kreeftachtigen minstens drie generaties lang rechtstreeks van vis op vis overgaat. Bodemetende vissen en dieren die het bezinksel afgrazen halen de larven zo op.

Reken op directe overdracht, ook al staat het in de handboeken anders. Het idee dat de cyclus vanzelf doodloopt omdat je geen copepoden hebt, is de reden dat mensen te vroeg stoppen.

Hoe lang moet je doorgaan

Hier is de eerste versie van dit stuk gecorrigeerd, en de correctie maakt het advies mílder in plaats van strenger. Er circuleerden getallen van een verwante soort uit een andere gastheer bij hogere temperatuur, en die suggereerden maanden aan herhaalrondes.

De soort-correcte meting is er wel degelijk, bij aquariumtemperatuur: bij 23 graden begint de laatste vervelling rond dag 33 bij de mannetjes en tussen dag 34 en 42 bij de vrouwtjes. Daarna groeit het vrouwtje nog eens 72 procent in lengte, en pas dán steekt er iets naar buiten.

Daaruit volgt een verdedigbaar planningsvenster van ruwweg vijf tot zes weken aan herhaalrondes. Dat is aanzienlijk langer dan de twee weken die in de hobby standaard is, en aanzienlijk korter dan de maanden die je elders leest.

De reden dat één ronde niet volstaat, is simpel: het middel raakt alleen de stadia die op dat moment in de vis zitten te eten. Larven die net binnenkomen of nog onvolgroeid zijn, overleven de kuur gewoon. Je moet elke nieuwe lichting te pakken krijgen vóórdat hij zelf larven gaat lozen.

Beoordeel het resultaat daarom op vissen die weer aankomen, niet op het verdwijnen van de rode draden. Die verdwijnen namelijk na de eerste ronde, terwijl de volgende lichting dan halverwege zijn rijping is: geen enkel zichtbaar teken, wel op weg naar een nieuwe ronde uitscheiding.

De stofklassen, en waarom praziquantel hier niet werkt

Op een verpakking staat "tegen wormen", en dat zegt niets over de stofklasse. Een van de in Nederland geregistreerde siervismiddelen is puur praziquantel en werkt dus niet op rondwormen, hoe duidelijk het woord "wormen" ook op de doos staat.

Over de Nederlandse beschikbaarheid wordt vaak gezegd dat er geen levamisolproduct te krijgen is. Dat klopt niet helemaal: er ligt een gangbaar vijver- en aquariumproduct in de handel dat levamisol-hydrochloride bevat. Wie op de stofnaam zoekt in plaats van op de merknaam, vindt het. Lees altijd de samenstelling op het etiket, niet de indicatie op de voorkant.

Verlamd is niet dood

Levamisol verlamt de worm, waarna die loslaat en er met de darmbeweging uit gaat. Dat betekent niet dat hij doodgaat. Een verlamde worm die in de bak blijft liggen kan bijkomen, en de geloosde larven blijven weken in het bezinksel liggen.

Fors water verversen plus grondig grind afzuigen na elke ronde is daarom onderdeel van de behandeling. Het haalt een deel van de parasietenpopulatie fysiek uit het systeem, en dat is de enige stap die dat doet.

Twee praktische dingen die erbij horen: haal actieve kool en zeoliet eruit, want die trekken het middel uit het water, en blijf goed doorvoeren tijdens de kuur. Deze vissen zijn uitgeteerd en bloedarm; hongeren "om de darm te ontlasten" werkt hier averechts.

Garnalen en slakken: het antwoord verschilt per stof

Dit is het enige ziektebeeld in deze bibliotheek waar je een stófklasse kiest, en dan hoort de beslissing over ongewervelden ook per stof te staan in plaats van per ziekte.

Benzimidazolen: eruit. Deze middelen grijpen aan op bèta-tubuline en zijn daarmee per definitie ook gif voor ongewervelden. De gemeten waarden zijn ondubbelzinnig: bij negentien microgram per liter fenbendazol en vijfenveertig microgram flubendazol wordt de helft van de watervlooien binnen twee etmalen bewegingloos. Algen en kroos lieten tot aan de hoogst geteste concentratie geen effect zien, en dat is meteen de nuance: boven die concentratie is niets gemeten. Verder dan "kreeftachtigen zijn hier minstens tientallen keren gevoeliger dan planten" kom je met deze cijfers niet. Hoevéél gevoeliger precies is niet gemeten, en een preciezer getal zou uit diezelfde niet-bereikte grens moeten komen.

Praziquantel: de fabrikant van het geregistreerde product claimt uitdrukkelijk verdraagzaamheid door vissen, planten, filters en garnalen. Dat is relevant om te weten, ook al is het voor rondwormen de verkeerde stof.

Levamisol: hierover is geen vergelijkbare ecotoxicologische data gevonden. De bronnen lopen uiteen van "veilig voor garnalen en slakken" tot meldingen dat ze het niet overleven, met overdosering als vermoedelijk kantelpunt. Bij gebrek aan gegevens is er ook geen geruststelling.

Waar het vandaan komt

Vrijwel altijd met nieuwe vis mee, en de importcijfers verklaren dat ruimschoots: in onderzoek aan gekweekte guppy's uit de handel werden besmettingspercentages van bijna zeventig procent gevonden. Levendbarenden en kempvissen zijn de klassieke slachtoffers; cichliden dragen het vaak mee zonder duidelijke klachten en werken dan als stille bron in een gezelschapsbak.

Enkele weken quarantaine voor nieuwe vissen is bij levendbarenden uit de handel dus geen overdreven voorzichtigheid. En deel geen net, slang of schepnet tussen bakken, of laat ze tussendoor drogen.

Nog één ding om níet te doen: alleen naar het water kijken. Waterwaarden verklaren dit beeld niet. Goede waterkwaliteit helpt de vis het te verdragen, maar geneest niets.