Javavaren (Microsorum pteropus): vastzetten, verzorgen en stekken

Javavaren is de plant die bijna altijd lukt. Hij groeit bij weinig licht, heeft geen CO2 nodig, wordt door de meeste vissen met rust gelaten en past in vrijwel elke bak. Er is maar één fout die hem echt de das omdoet: de wortelstok ingraven. Wie dat weet, heeft er jaren plezier van.

Javavaren in het kort

Bron: Tropica (z.d.-a); Royal Botanic Gardens, Kew (z.d.).

Vastzetten: nooit de wortelstok begraven

Javavaren groeit vanuit een horizontale, groene tot bruine wortelstok, waar de bladeren bovenop en de wortels onderaan uit groeien. Wordt die wortelstok bedekt met zand of grind, dan rot hij (Tropica, z.d.-a). Zet hem daarom vast op een wortel, een steen of in een spleet tussen stenen:

1. Binden. Wikkel nylondraad of katoen een paar keer om de wortelstok en het hout, niet te strak. Na een paar weken hebben de wortels zich vastgehecht en kun je het draad weghalen.
2. Lijmen. Gebruik een klein beetje aquariumgeschikte cyanoacrylaatlijm (gel) op een paar punten. Gebruik niet te veel: een wortelstok onder een dikke laag lijm kan ook verstikken (Aquarium Co-Op, z.d.-b).
3. Klemmen. Schuif de wortelstok in een kier tussen stenen of hout.

Mag de plant in de bodem? Alleen als de wortelstok er bovenop blijft liggen; de wortels mogen de bodem in. Bij Anubias geldt dezelfde regel. Bij een rozetplant zoals Cryptocoryne gaan de wortels juist wel in de bodem en houd je het hart vrij.

Licht, water en voeding

Javavaren vraagt weinig licht en geen CO2; Tropica noemt hem een taaie plant die onder alle omstandigheden groeit (Tropica, z.d.-a). Fel licht is niet nodig en kan op de trage, lang blijvende bladeren juist algen geven. Een plek in de halfschaduw, bijvoorbeeld onder drijfplanten of achter hoger groeiende planten, past goed.

Omdat de plant zijn wortels niet in de bodem heeft, haalt hij zijn voeding vooral uit het water (Aquarium Co-Op, z.d.-b). In een bak met veel vissen en weinig planten is dat zelden een probleem, maar in een rustige, goed onderhouden plantenbak kan het water te schraal worden. Een vloeibare meststof voor aquariumplanten helpt dan; volg de dosering op de verpakking en meet je nitraat.

Bij gangbare waterwaarden doet javavaren het goed. Je hoeft je pH, GH en KH niet voor deze plant aan te passen.

Zwarte stippen onder het blad

Donkere, bruine tot zwarte stippen of strepen in nette rijen aan de onderkant van een blad zijn sporenhoopjes (sporangia): de voortplantingsorganen van de varen, geen ziekte (Tropica, z.d.-a). Laat ze gewoon zitten.

Anders is het als een blad zelf zacht, glazig of doorschijnend wordt en de plekken zich uitbreiden. Dan gaat het blad achteruit. Kijk dan naar de wortelstok en naar de voeding (zie hieronder).

Bruine bladeren, gaatjes en smelten

Javavaren gaat zelden plotseling dood, maar kan langzaam achteruitgaan. Aquarium Co-Op noemt deze waarschuwingssignalen: bladeren die verloren gaan, bruine of gele bladeren, veel kleine gaatjes, opvallend veel jonge plantjes op de bladeren en geen nieuwe bladeren (Aquarium Co-Op, z.d.-b). De twee meest genoemde oorzaken:

• Een bedekte wortelstok. Begraven in de bodem, of verstikt onder veel lijm. Maak hem vrij.
• Voedingstekort. Javavaren en Anubias doen het beter met voldoende kalium; aanhoudende gaatjes kunnen daarop wijzen (Aquarium Co-Op, z.d.-b). Een gaatje of bruin blad bewijst op zichzelf niet welk element ontbreekt, dus bemest gericht en volg de nieuwe groei.

Wat ook kan meespelen: een plant die net uit een emerse kwekerij komt, laat in de eerste weken vaak oude bladeren vallen en maakt daarna nieuwe, onderwatergroeiende bladeren. Knip afgestorven bladeren bij de wortelstok af, zodat ze het water niet belasten.

Javavaren vermeerderen

Er zijn twee manieren:

1. Wortelstok delen. Snijd een gezonde, horizontale wortelstok met een scherpe schaar in stukken met elk een paar bladeren en wortels (Tropica, z.d.-a). Zet elk stuk apart vast.
2. Jonge plantjes. Op oudere bladeren, vaak op de bladpunt of langs de rand, groeien kleine varentjes met eigen wortels en blaadjes. Wacht tot ze een paar eigen bladeren en wortels hebben, maak ze dan los en bind ze vast. Veel plantjes tegelijk kan overigens ook een teken zijn dat het moederblad het moeilijk heeft (Aquarium Co-Op, z.d.-b).

Kweekvormen

Naast de gewone vorm met lange, lancetvormige bladeren zijn er kweekvormen zoals 'Windeløv' met fijn vertakte bladtoppen, en smalbladige of drietandige vormen. Ze vragen dezelfde verzorging, maar verschillen in bladvorm en formaat. Kies er een die past bij de plek in je bak.

Waar past javavaren?

Javavaren is ideaal op wortelhout of stenen in het midden of de achtergrond, in bakken met weinig licht en in bakken met vissen die planten graag aanvreten of omwoelen, zoals veel cichliden. Hij combineert goed met andere langzame planten zoals Anubias en met een snelle groeier zoals hoornblad, die de voedingsstoffen opneemt die anders algen voeden. Ook scholvissen als de kegelvlekbarbeel gebruiken de brede bladeren als dekking. Meer over de basis lees je bij aquariumplanten.

De naam

Kew accepteert Microsorum pteropus en vermeldt Leptochilus pteropus als synoniem; andere indelingen gebruiken die laatste naam (Royal Botanic Gardens, Kew, z.d.). Het is dezelfde plant. De soort komt uit tropisch en subtropisch Azië, dus niet alleen van Java.

Veelgestelde vragen over javavaren

Moet je javavaren in de grond planten?

Nee, liever niet. Begraaf de wortelstok nooit, want dan rot hij. Bind of lijm de plant op hout of steen, of klem hem tussen stenen. De wortels mogen wel de bodem in.

Zijn zwarte stippen op javavaren erg?

Nee. Zwarte of bruine stippen in rijen onder het blad zijn sporenhoopjes, de voortplantingsorganen van de varen. Pas als het blad zelf zacht of glazig wordt, is er iets mis.

Waarom wordt mijn javavaren bruin?

Meestal door een bedekte wortelstok of door een tekort aan voeding in het water, soms doordat de plant overschakelt van kwekerijbladeren naar onderwaterbladeren. Maak de wortelstok vrij en bemest het water gericht.

Heeft javavaren CO2 nodig?

Nee. Javavaren vraagt weinig licht en weinig CO2 en groeit in vrijwel elke bak.

Hoe snel groeit javavaren?

Langzaam. Reken op een paar nieuwe bladeren per maand of minder, afhankelijk van licht en voeding.

Hoe stek je javavaren?

Deel de wortelstok in stukken met elk een paar bladeren, of maak de kleine plantjes los die op oude bladeren groeien zodra ze eigen wortels hebben.