KH, GH en pH in het aquarium: hardheid en buffer uitgelegd

Wat de drie zijn

GH, de totale hardheid. Vooral opgelost calcium en magnesium. GH is iets anders dan alkaliniteit: het vermogen van water om zuur te neutraliseren. Een lage GH garandeert dus geen lage pH. Calcium en magnesium zijn ook van belang voor dieren; welke hardheid past, verschilt per soort. Bekijk bij mbuna hoe wateradviezen voor afzonderlijke soorten worden vergeleken. De axolotlgids laat zien hoe een soortgebonden hardheidsadvies samen met temperatuur en andere watermetingen wordt beoordeeld.

KH, de carbonaathardheid. Bicarbonaten en carbonaten dragen bij aan het zuurbindend vermogen van water. Deze buffer dempt de pH-verandering bij toevoeging van zuur, maar voorkomt die niet onder alle omstandigheden. KH en GH zeggen dus niet hetzelfde: meet beide afzonderlijk.

pH, de zuurgraad. Die hangt samen met onder meer de buffer en opgeloste CO₂. Meet ook de pH zelf en beoordeel of die bij de betreffende soort past; hardheid of buffering alleen beantwoordt die vraag niet.

Stabiliteit binnen een passend soortbereik

Kies een pH-bereik dat bij je dieren past en vermijd onnodig bijsturen naar één exact getal. Een stabiele, maar ongeschikte pH wordt niet geschikt doordat hij constant blijft. Dat een vis gekweekt is, bewijst op zichzelf niet dat hij in jouw water goed kan leven.

Niet iedere schommeling is een probleem. Door fotosynthese en ademhaling kan de hoeveelheid CO₂ gedurende dag en nacht veranderen, en daarmee de pH. Veel zoetwatervissen verdragen beperkte schommelingen. Beoordeel de soort, de uitgangswaarde en hoe snel en hoe ver de pH verandert; een daling van een halve eenheid is niet voor elke vis en situatie automatisch een schok.

Vandaar dat de buffer ertoe doet. Bij dezelfde zuurtoevoer verandert de pH doorgaans minder in water met een hoge alkaliniteit dan in water met een lage alkaliniteit. Naarmate zuur de buffer verbruikt, kan de pH sterker reageren. Een aanwezige buffer is geen garantie dat de pH vastligt.

Wat er bij jou uit de kraan komt

Gebruik de actuele gegevens voor jouw leveringsgebied, niet één getal voor heel Nederland. Vitens biedt bijvoorbeeld informatie op postcode. Een cijfer voor hardheid vertelt bovendien niet wat de pH of alkaliniteit is. (Vitens, z.d.; USGS, z.d.)

Vergelijk het bronwater met wat je zelf in het aquarium meet: pH, GH en KH afzonderlijk. Door processen in de bak kunnen de waarden afwijken van die van het aangevoerde water. Een landelijk gemiddelde of de naam van je woonplaats vervangt die metingen niet.

pH verlagen: waarom het meestal misgaat

De verleiding is een flesje pH-min. Bij een hoge alkaliniteit kan de eerste pH-reactie beperkt zijn, doordat de buffer zuur neutraliseert. Dat betekent niet dat het toegevoegde zuur niets doet. Naarmate de buffer wordt verbruikt, kan een volgende toevoeging een grotere pH-daling geven. Herhaald bijdoseren omdat je aanvankelijk weinig verschil meet, kan daardoor onbedoeld sterke veranderingen veroorzaken.

Osmosewater bijmengen kan zowel hardheid als alkaliniteit verlagen, afhankelijk van de samenstelling en mengverhouding. Dat is geen verplichte voorstap voor hout: het zijn verschillende ingrepen met verschillende effecten. Verander waterwaarden alleen wanneer de dieren dat nodig hebben, geleidelijk en op basis van metingen.

Een praktische route is dieren kiezen die bij het beschikbare water passen. Dat kan onnodig bijsturen voorkomen. Ook dan blijven een geschikte inrichting, bezetting, onderhoud en controle nodig.

Kienhout, elzenproppen en turf: het gele water

Materialen zoals hout, bladeren en turf kunnen stoffen afgeven die het water geel tot bruin kleuren. In de hobby wordt dat vaak met blackwater vergeleken. Die kleur maakt een aquarium niet automatisch gelijk aan het natuurlijke leefgebied van een vis: ook waterchemie, temperatuur, inrichting en voeding moeten passen.

De verwachting die er meestal aan hangt is een andere: dat het je pH omlaag brengt. De kleur alleen vertelt niet of dat ook gebeurt.

Bij hoge alkaliniteit kan het pH-effect van vrijgekomen zuren klein blijven. Het hangt niet alleen af van de buffer, maar ook van de hoeveelheid en eigenschappen van die zuren. Bij een lagere alkaliniteit kan dezelfde zuurtoevoer meer invloed hebben. Dit volgt uit de algemene bufferchemie; het voorspelt niet hoeveel een bepaald stuk hout de pH van jouw aquarium zal veranderen.

Bruin water bewijst geen pH-daling. Een kleine of niet meetbare verandering is mogelijk, maar een gevulde buffer betekent niet automatisch nul effect.

Vooraf de buffer verlagen met osmosewater is dus geen algemene noodzakelijke voorwaarde om hout invloed te laten hebben. Er is geen vaste volgorde waarin andersom niets gebeurt. Beoordeel je eigen water, de behoefte van de dieren en de gemeten verandering; neem een verwacht effect uit een andere bak niet zonder meer over.

Hout of turf gebruiken: kijk naar de gemeten verandering

Gebruik materialen die voor het aquarium geschikt zijn en volg de productinformatie. Hoe snel hout water opneemt of een materiaal de watersamenstelling beïnvloedt, varieert. Bevestig drijvend hout veilig; maak er geen instabiele stapel stenen van.

Ook een witte aanslag op hout is geen diagnose op kleur alleen. Beoordeel waar de aanslag zit, het verloop, de waterkwaliteit en de toestand van de dieren. Voeg niet zonder aanleiding een ziektebehandeling toe.

Wie met turf of ander organisch materiaal water wil aanpassen, moet het resultaat blijven meten. De kleur is geen maat voor de pH of hardheid. Houd water verversen en verdere aanpassingen onder controle; een losse hoeveelheid materiaal is geen voorspelbare dosering voor elke bak.