Waterwaarden
Ammoniak: waarom het getal op je test niet het hele verhaal is
Je testset meet twee stoffen bij elkaar op, en maar één daarvan is gevaarlijk. Welk deel dat is, hangt af van je pH en je temperatuur. Daardoor kan dezelfde meting in de ene bak onschuldig zijn en in de andere levensgevaarlijk.
In het kort
- Je test meet ammonium plus ammoniak. Alleen ammoniak is giftig.
- Hoe hoger de pH, hoe groter het giftige deel. Bij pH 6,5 bijna niets, bij pH 8,5 ruim een tiende.
- Warmer water verschuift het ook de verkeerde kant op.
- Nederlands kraanwater zit boven pH 7,3, dus een grote waterwissel kan het giftige deel juist verhogen.
- Geef bij een ammoniakvraag altijd je pH en temperatuur mee, anders is het getal betekenisloos.
Twee stoffen, één getal
In water staan ammoniak en ammonium met elkaar in evenwicht. Ze wisselen voortdurend van vorm, en de verhouding hangt af van de zuurgraad en de temperatuur.
Alleen de eerste vorm, ammoniak, gaat door de kieuwen naar binnen. Ammonium is geladen en komt er nauwelijks doorheen; dat is de onschuldige helft.
Vrijwel elke hobbytest meet ze bij elkaar op en geeft je één getal. Dat getal zegt dus niets zolang je niet weet hoe het verdeeld is.
Hoe scheef die verdeling ligt
De grafiek hierboven laat de vorm zien: bijna vlak tot pH 7,5, en daarna steil omhoog. In getallen, bij een watertemperatuur rond de 25 graden:
| Zuurgraad | Aandeel dat giftig is | Bij 2 mg/l meting |
|---|---|---|
| 6,5 | 0,18 % | 0,004 mg/l |
| 7,0 | 0,56 % | 0,011 mg/l |
| 7,5 | 1,8 % | 0,035 mg/l |
| 8,0 | 5,4 % | 0,107 mg/l |
| 8,5 | 15,2 % | 0,304 mg/l |
Lees die tabel nog eens. Tussen pH 6,5 en pH 8,5 zit een factor van ruim zeventig. Dezelfde meting van 2 mg/l is in een zure plantenbak een voetnoot en in een Malawibak een noodgeval.
Temperatuur werkt dezelfde kant op: warmer water betekent een groter giftig deel. Het effect is kleiner dan dat van pH, maar bij een hittegolf telt het mee.
De val die typisch Nederlands is
Alle Nederlandse pompstations leveren water boven pH 7,3, met een middenwaarde rond 7,8. Dat is beleid tegen corrosie in de leidingen, geen toeval.
Stel: je bak staat op pH 6,5 en je meet 5 mg/l ammoniak. Onaangenaam, maar bij die zuurgraad is het giftige deel klein. Je doet wat je geleerd hebt en ververst de helft.
Wat er dan gebeurt: het getal op je test halveert netjes naar 2,5. Maar je pH stijgt mee met het kraanwater, en het giftige deel groeit veel harder dan je meting daalt. Netto is je bak gevaarlijker geworden terwijl je testkit zegt dat het beter gaat.
Verversen blijft goed. Doe het alleen in twee kleinere beurten met een paar uur ertussen, en zet de beluchting hoger.
Wat je eraan doet
De volgorde is bijna altijd hetzelfde.
- Zet de beluchting of de oppervlaktebeweging hoger. Kieuwschade en zuurstofgebrek versterken elkaar, en meer zuurstof helpt bij elke oorzaak.
- Stop met voeren tot het opgelost is. Elke portie maakt er meer bij.
- Ververs water, maar gespreid, en let op het pH-verschil met de kraan.
- Zoek de oorzaak: nieuwe dieren erbij, iets doods, aan het filter gewerkt, of een kuur gedaan.
En vooral: laat de pH met rust. De verleiding is groot om hem te verlagen zodat het giftige deel kleiner wordt, maar een schommelende pH is op zichzelf schadelijk. Los het probleem op bij de bron.
